Borsa tarihinde bazı düşüşler birkaç haftada gerçekleşirken bazıları yıllara yayıldı. Eski fiyat seviyelerine dönüş de her piyasada aynı hızda olmadı. Bankacılık panikleri, petrol şokları, teknoloji balonları ve küresel salgınlar; farklı dönemlerde farklı büyüklükte kayıplara yol açtı.

Bu karşılaştırma, 1907’den 2022’ye kadar seçilmiş büyük borsa düşüşlerini bir araya getiriyor. Amaç gelecekteki bir düşüşün ne kadar süreceğini tahmin etmek değil, geçmiş örnekler üzerinden düşüş ve toparlanma kavramlarını anlamak.

Düşüş oranı ve toparlanma süresi ne anlama geliyor?

Düşüş oranı, seçilen endeksin referans alınan yüksek seviyesine göre ne kadar gerilediğini gösterir. Örneğin 100 puandan 60 puana düşen bir endeksin kaybı yüzde 40’tır.

Düşüş süresi, referans alınan zirve ile dip arasındaki dönemi ifade edebilir. Ancak bazı tarihsel özetlerde yalnızca krizin ilk yoğun satış evresi ölçülür. Japonya örneğinde belirtilen üç yıl bu ilk çöküş evresine ilişkindir.

Toparlanma süresini okurken başlangıç tarihine dikkat etmek gerekir. Dipten eski zirveye ulaşmak ile önceki zirveden başlayıp yeniden o seviyeye dönmek farklı sürelerdir. Görseldeki değerler yaklaşık süreleri yansıtır; bütün satırlar aynı yöntemle hesaplanmış tek bir veri serisi olarak görülmemelidir.

Tarihte öne çıkan büyük borsa düşüşleri

1907: Bankacılık paniği

1907 paniği, bankacılık sistemindeki güven kaybının finansal piyasalara yayıldığı önemli tarihsel örneklerden biridir. Kaynak görselde Dow Jones için yaklaşık yüzde 37–40 düşüş, 11 aylık düşüş dönemi ve iki yıllık toparlanma bilgisi yer alıyor.

Bu satırdaki oran ve süreler kaynak görselden aktarılmıştır. Referans tarihleri bağımsız olarak doğrulanmadığı için kesin bir zirve-dip hesabı olarak değerlendirilmemelidir.

1929: Büyük Buhran

1929’da başlayan çöküşte Dow Jones’un kaybı 1932’deki dip seviyesine kadar yaklaşık yüzde 89’a ulaştı. Zirveden dibe geçen dönem yaklaşık 34 ay sürdü.

Endeksin 1929’daki yüksek seviyesine yeniden ulaşması 1954’ü buldu. Buradaki yaklaşık 25 yıl, dipten başlayan toparlanmayı değil, 1929 zirvesinden eski zirvenin yeniden aşılmasına kadar geçen toplam dönemi anlatıyor.

1973–1974: Petrol krizi dönemi

Petrol şoku ve ekonomik zayıflamanın yaşandığı dönemde S&P 500 yaklaşık yüzde 48,2 geriledi. Zirveden dibe düşüş yaklaşık 21 ay sürdü.

Endeksin önceki zirvesini yeniden aşması, başlangıçtaki zirveden ölçüldüğünde yaklaşık 7,5 yıl aldı. Bu sonuç nominal fiyat endeksine dayanır; temettüler ve enflasyon hesaba katıldığında değerlendirme değişebilir.

1987: Kara Pazartesi

Kara Pazartesi, çok kısa sürede yaşanan sert satışlarla hatırlanıyor. Bununla birlikte görseldeki yüzde 33,5 kayıp tek günlük düşüşü değil, S&P 500’ün 1987 zirvesinden Aralık ayındaki dip seviyesine kadar gerilemesini gösteriyor.

Bu dönem 101 takvim günü sürdü. Endeksin önceki zirvesini aşması ise zirve tarihinden itibaren yaklaşık iki yıl aldı.

1989: Japonya balonunun çözülmesi

Japonya’da Nikkei 225’in 1989 sonunda ulaştığı zirvenin ardından başlayan gerileme, uzun süreli piyasa kayıplarının dikkat çekici örneklerinden biridir. Kaynak görselde ilk büyük çöküş evresi yaklaşık üç yıl ve yüzde 60’ın üzerinde kayıp olarak özetleniyor.

Ancak bu üç yıl, sonraki bütün gerilemelerin sona erdiği anlamına gelmiyor. Nikkei’nin 1989’daki zirvesini yeniden aşması Şubat 2024’te gerçekleşti; aradan yaklaşık 34 yıl geçti.

1997: Asya finans krizi

Asya krizinde farklı ülkelerin borsaları ve para birimleri farklı ölçülerde etkilendi. Kaynak karşılaştırma, SET, Jakarta ve KOSPI gibi piyasalar için yüzde 50–90 arasında kayıp, yaklaşık bir yıllık düşüş ve iki ila beş yıllık toparlanma aralığı veriyor.

Bu değerler tek bir endeksin performansını göstermiyor. Hangi ülkenin, hangi tarihler arasında ve hangi para birimiyle ölçüldüğü sonucu değiştirebildiği için bölgesel bir özet olarak okunmalı.

2000: Dot-com balonu

Teknoloji şirketlerine yönelik yüksek beklentilerin çözülmesiyle S&P 500 yaklaşık yüzde 49, Nasdaq Composite ise yaklaşık yüzde 78 geriledi. Düşüş dönemi yaklaşık 2,5 yıl sürdü.

Eski zirveye dönüş süresi iki endekste belirgin biçimde ayrıştı. S&P 500 için yaklaşık yedi yıl, Nasdaq Composite için yaklaşık 15 yıl geçti. Aynı kriz içinde bile endeksin sektör dağılımı farklı sonuçlar ortaya çıkarabiliyor.

2007–2009: Küresel finans krizi

Küresel finans krizinde S&P 500, Ekim 2007 zirvesinden Mart 2009 dibine kadar yaklaşık yüzde 57 geriledi. Düşüş yaklaşık 17 ay sürdü.

Endeksin kriz öncesindeki zirvesini yeniden aşması Mart 2013’te gerçekleşti. Başlangıçtaki zirveden ölçülen toplam süre yaklaşık 5,5 yıldı.

2020: COVID-19 düşüşü

COVID-19 döneminde S&P 500, Şubat zirvesinden Mart dibine kadar 33 takvim gününde yaklaşık yüzde 34 düştü. Bu örnek, ağır bir kaybın kısa sürede de oluşabileceğini gösteriyor.

Endeks Ağustos 2020’de önceki kapanış zirvesini aştı. Şubat zirvesinden itibaren yaklaşık altı ay geçen bu dönüş, dipten başlayan toparlanma süresiyle karıştırılmamalı.

2022: Faiz ve enflasyon dönemi

Yüksek enflasyon ve faiz artışlarının öne çıktığı 2022’de S&P 500’ün zirveden kaybı yaklaşık yüzde 25 oldu. Ocak zirvesinden Ekim dibine kadar geçen dönem yaklaşık dokuz ay sürdü.

Endeks önceki kapanış zirvesini Ocak 2024’te aştı. Böylece zirveden yeniden aynı seviyeye ulaşılmasına kadar yaklaşık iki yıl geçti.

Yüzde 50 düşüş neden yüzde 50 yükselişle telafi edilemez?

100 TL değerindeki bir yatırım yüzde 50 düşerse 50 TL’ye iner. Ardından yüzde 50 yükselirse 75 TL olur. Yeniden 100 TL’ye ulaşabilmesi için dip değerinden yüzde 100 yükselmesi gerekir.

Düşüş büyüdükçe kaybı telafi etmek için gereken yükseliş de artar:

• Yüzde 20 kayıp: Yüzde 25 yükseliş gerekir.
• Yüzde 30 kayıp: Yaklaşık yüzde 42,9 yükseliş gerekir.
• Yüzde 50 kayıp: Yüzde 100 yükseliş gerekir.
• Yüzde 75 kayıp: Yüzde 300 yükseliş gerekir.

Eski fiyat seviyesine dönmek, alım gücünü geri kazanmak mıdır?

Bir endeksin yıllar sonra eski puan seviyesine ulaşması, aynı alım gücünün geri kazanıldığı anlamına gelmez. Aradan geçen dönemde fiyatlar yükseldiyse nominal olarak aynı seviyede olmak, reel olarak daha düşük bir değere karşılık gelebilir.

Temettüler de sonucu değiştirir. Temettülerin yeniden yatırıma yönlendirildiği toplam getiri hesabı, yalnızca fiyat endeksine bakan bir karşılaştırmadan farklıdır. Yatırımcının kullandığı para birimi ve işlem maliyetleri de kişisel sonucu etkiler.

Ayrıca bir endeksin eski zirvesine dönmesi, içindeki bütün şirketlerin aynı şekilde toparlandığını göstermez. Endeksin bileşimi zamanla değişebilir; bazı şirketler eski değerlerine ulaşamayabilir.

Kaynak ve yöntem

Görsel, paylaşılan tarihsel karşılaştırma esas alınarak hazırlanmıştır. Federal Reserve History ve Yardeni Research kaynaklarıyla bazı endeks tanımları, düşüş oranları ve tarihler kontrol edilmiştir. Tüm satırlar aynı yöntemle bağımsız olarak yeniden hesaplanmamıştır.

1907 ve 1997 satırları kaynak görseldeki yaklaşık değerleri yansıtır. Japonya satırındaki üç yıl ilk büyük çöküş evresidir. Toparlanma sürelerinin başlangıç noktası ve kapsamı satırlar arasında farklılık gösterebilir. Karşılaştırma, temettü ve enflasyonla düzeltilmiş toplam getiriyi göstermez.

Bu tarihsel örnekler gelecekteki düşüşlerin süresini veya toparlanmanın gerçekleşeceğini garanti etmez. İçerik, finansal okuryazarlık ve bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; yatırım tavsiyesi değildir.